Odprawa emerytalna 2026 – komu przysługuje, ile wynosi i jak ją obliczyć

Pracownik firmy prywatnej, który odchodzi na emeryturę po 30 latach w tym samym zakładzie, dostaje taką samą odprawę jak kolega zatrudniony od pół roku – jedną pensję. Nauczycielka albo urzędniczka gminy z podobnym stażem może dostać sześć. Odprawa emerytalna jest obowiązkowa u każdego pracodawcy, ale jej wysokość zależy od tego, jaka ustawa reguluje dane zatrudnienie. Odprawa emerytalna przysługuje tylko raz w życiu, jest zwolniona ze składek ZUS, ale opodatkowana, a pracodawca powinien ją wypłacić w dniu rozwiązania umowy, bez czekania na decyzję ZUS.

Czym jest odprawa emerytalna według Kodeksu pracy

Odprawa emerytalna to jednorazowe świadczenie pieniężne, które pracodawca wypłaca pracownikowi kończącemu pracę w związku z przejściem na emeryturę albo rentę. Kodeks pracy nazywa ją odprawą rentową lub emerytalną i reguluje w jednym przepisie. Art. 92¹ § 1 KP stanowi:

„Pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia”.

Z przepisu wynikają trzy rzeczy. Po pierwsze, odprawa przysługuje tylko pracownikowi, czyli osobie zatrudnionej na podstawie stosunku pracy – nie zleceniobiorcy ani osobie na kontrakcie B2B. Po drugie, jej wysokość w Kodeksie pracy nie zależy od stażu pracy. Po trzecie, należy się z mocy prawa – pracownik nie musi składać wniosku, a pracodawca nie może się od niej uchylić w umowie ani regulaminie.

Ważne! Odprawa emerytalna w prywatnej firmie nie jest dobrą wolą szefa. Art. 92¹ KP obowiązuje każdego pracodawcę – od jednoosobowej działalności zatrudniającej jednego pracownika po korporację. Regulamin wynagradzania albo układ zbiorowy może dać więcej niż jedną pensję, ale nigdy mniej.

Komu przysługuje odprawa emerytalna – warunki

Pracownik musi spełnić dwa warunki łącznie:

1. mieć prawo do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy – czyli spełniać warunki do świadczenia w ZUS, KRUS albo innym systemie (np. mundurowym),
2. rozwiązać stosunek pracy w związku z przejściem na to świadczenie – umowa musi ustać dlatego, że pracownik kończy aktywność zawodową i idzie na emeryturę lub rentę.

Przepis nie mówi, kto ma rozwiązać umowę ani w jakim trybie. Może to być wypowiedzenie złożone przez pracownika, porozumienie stron, wypowiedzenie przez pracodawcę albo wygaśnięcie umowy terminowej. Liczy się związek między końcem pracy a przejściem na świadczenie. Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje, że wystarczy związek czasowy – rozwiązanie umowy tuż przed złożeniem wniosku o emeryturę albo w okresie, w którym pracownik już spełnia warunki do świadczenia.

Kto przechodzi na emeryturę z pracy na części etatu, też ma prawo do odprawy – wymiar czasu pracy nie ma znaczenia, liczy się tylko przy kwocie. Tak samo pracownik zatrudniony na 1/8 etatu dostaje odprawę, tyle że obliczoną od swojego niższego wynagrodzenia.

Kiedy odprawa emerytalna się nie należy? Art. 92¹ KP wymienia wyłącznie emeryturę i rentę z tytułu niezdolności do pracy. Nie przysługuje więc przy przejściu na rentę rodzinną, rentę socjalną ani na świadczenie przedemerytalne, które nie jest emeryturą. Odprawy nie dostanie też pracownik, który przeszedł na emeryturę, ale dalej pracuje u tego samego pracodawcy – dopóki umowa trwa, nie ma rozwiązania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę.

Przykład: Pan Marek przez 4 lata pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy i przez cały ten czas pracował na pół etatu w sklepie. Gdy osiągnął wiek emerytalny, rozwiązał umowę i przeszedł na emeryturę. Jeśli wcześniej nie dostał odprawy rentowej, teraz ma prawo do odprawy emerytalnej. Gdyby odprawę rentową otrzymał 4 lata temu, przy emeryturze nic by mu nie przysługiwało.

Ile wynosi odprawa emerytalna w 2026 roku

W Kodeksie pracy wysokość odprawy w 2026 roku się nie zmieniła – to nadal jednomiesięczne wynagrodzenie. Nie ma tu progów stażowych jak przy odprawie pośmiertnej – 2 lata i 35 lat pracy dają tę samą kwotę.

Wyższą odprawę mają grupy zawodowe, których zatrudnienie regulują osobne ustawy, tzw. pragmatyki służbowe. Najliczniejsze z nich to nauczyciele i pracownicy samorządowi:

Odprawa emerytalna dla nauczyciela i pracownika samorządowego

Art. 87 ust. 1 Karty Nauczyciela stanowi: „W związku z przejściem na emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne nauczycielowi przysługuje jednorazowa odprawa w wysokości: 1) po 10 latach pracy – dwumiesięcznego wynagrodzenia; 2) po 15 latach pracy – trzymiesięcznego wynagrodzenia; 3) po 20 latach pracy – sześciomiesięcznego wynagrodzenia”.

Te progi obowiązują od 1 stycznia 2026 roku. Wprowadziła je ustawa z 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw. Wcześniej nauczyciel dostawał dwumiesięczne wynagrodzenie, a po co najmniej 20 latach pracy w szkole – trzymiesięczne. Nauczyciel z ponad 20-letnim stażem, który przechodzi na emeryturę w 2026 roku, dostaje więc sześć pensji zamiast trzech. Ustawa nie przewiduje dla odprawy przepisu przejściowego, więc liczy się brzmienie art. 87 w dniu rozwiązania stosunku pracy.

Nauczyciel ma przy tym dodatkowy tytuł do odprawy, którego nie zna Kodeks pracy – nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. Przepis zawiera też kilka ważnych zasad szczegółowych:

• Staż ogólny, nie w jednej szkole. Do okresów pracy „wlicza się wszystkie poprzednio zakończone okresy zatrudnienia oraz inne okresy, jeżeli z mocy odrębnych przepisów podlegają one wliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze” (art. 87 ust. 1b). Liczy się więc praca także poza oświatą.
• Kilka szkół – jedna odprawa. Nauczyciel zatrudniony w kilku szkołach dostaje odprawę w tej, którą wskazał jako podstawowe miejsce zatrudnienia (ust. 1a).
• Zbieg z odprawą za likwidację szkoły. Gdy nauczyciel ma jednocześnie prawo do odprawy emerytalnej i odprawy z art. 28 KN, dostaje korzystniejszą (ust. 4). Przy zbiegu z odprawą z art. 20 ust. 2 KN dostaje odprawę emerytalną w pełnej wysokości i połowę tamtej (ust. 5).

Pracowników samorządowych dotyczy art. 38 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych, z identycznymi progami 10, 15 i 20 lat. Ust. 5 tego artykułu również każe wliczać „wszystkie poprzednio zakończone okresy zatrudnienia”. Od 2026 roku mogą to być także udokumentowane okresy prowadzenia działalności gospodarczej i umów zlecenia, bo art. 302¹ KP wlicza je do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Wymaga to zaświadczenia z ZUS, które pracownik przedstawia pracodawcy.

Uwaga! Co z nauczycielem albo urzędnikiem, który ma mniej niż 10 lat pracy? Pragmatyki nie przewidują dla niego odprawy – u nauczycieli to skutek zmiany z 2026 roku, bo wcześniej dwie pensje należały się bez względu na staż, ale w sprawach nieuregulowanych odsyłają do Kodeksu pracy (art. 91c ust. 1 KN, art. 43 ust. 1 ustawy o pracownikach samorządowych). W praktyce przyjmuje się, że należy mu się wtedy jednomiesięczna odprawa z art. 92¹ KP. Warto się o nią upomnieć, zanim podpisze się rozwiązanie umowy.

Jak obliczyć wysokość odprawy emerytalnej

„Jednomiesięczne wynagrodzenie” nie oznacza pensji zasadniczej z umowy. Rozporządzenie w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy każe stosować „zasady obowiązujące przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop” także do obliczenia „odprawy pieniężnej przysługującej pracownikowi w związku z przejściem na emeryturę lub rentę” (§ 2 ust. 1 pkt 7). Karta Nauczyciela (art. 87 ust. 3) i ustawa o pracownikach samorządowych (art. 38 ust. 4) odsyłają do tych samych zasad.

W praktyce podstawę odprawy składa się z trzech grup składników, jak przy ekwiwalencie za urlop:

Przy odprawie nie stosuje się współczynnika urlopowego – ten służy do przeliczenia pensji na dni urlopu. Tutaj chodzi o pełne miesięczne wynagrodzenie, więc suma trzech grup składników to kwota jednej odprawy. Do podstawy nie wlicza się m.in. nagród jubileuszowych, jednorazowych nagród, wynagrodzenia chorobowego ani wynagrodzenia za czas urlopu.

Przykład: Pani Halina pracuje w hurtowni za 5200 zł brutto pensji zasadniczej. W ostatnich 3 miesiącach dostała premie 300 zł, 450 zł i 450 zł, a w ostatnich 12 miesiącach dwie premie kwartalne po 900 zł. Podstawa odprawy: 5200 zł + (1200 zł ÷ 3) + (1800 zł ÷ 12) = 5200 + 400 + 150 = 5750 zł brutto. Tyle wynosi jej odprawa emerytalna według Kodeksu pracy.

Kalkulator odprawy emerytalnej

Wybierz, na podstawie jakich przepisów pracujesz, wpisz staż i składniki wynagrodzenia. Kalkulator pokaże liczbę pensji, kwotę odprawy brutto i orientacyjną kwotę na rękę po zaliczce na podatek.

Czy odprawa emerytalna jest opodatkowana i czy podlega składkom ZUS

Odprawa emerytalna nie podlega składkom na ubezpieczenia społeczne. Rozporządzenie w sprawie szczególnych zasad ustalania podstawy wymiaru składek wprost stanowi, że podstawy wymiaru składek nie stanowią „odprawy pieniężne przysługujące w związku z przejściem na emeryturę lub rentę” (§ 2 ust. 1 pkt 2). Nie pobiera się od niej także składki zdrowotnej, bo dla pracownika jej podstawą jest ta sama kwota co podstawa składek emerytalnej i rentowych.

Inaczej jest z podatkiem. Odprawa emerytalna jest opodatkowana – stanowi przychód ze stosunku pracy, a ustawa o PIT nie przewiduje dla niej zwolnienia (zwolniona jest odprawa pośmiertna, nie emerytalna). Pracodawca pobiera zaliczkę według skali: 12%, a po przekroczeniu w danym roku 120 000 zł dochodu – 32%.

Przykład: Pani Ewa, nauczycielka z 22-letnim stażem, zarabia 7800 zł brutto miesięcznie i przechodzi na emeryturę z końcem sierpnia. Należy jej się sześciomiesięczne wynagrodzenie: 6 × 7800 zł = 46 800 zł brutto. Od początku roku zarobiła 62 400 zł, więc razem z odprawą ma 109 200 zł – nie przekracza progu 120 000 zł. Zaliczka to ok. 12% × 46 800 zł = 5616 zł, a na rękę zostaje ok. 41 184 zł. Gdyby odprawa przekroczyła próg, nadwyżkę opodatkowano by stawką 32%.

W zeznaniu rocznym odprawa sumuje się z pozostałymi dochodami, więc ostateczny podatek może się nieco różnić od zaliczki. Przy wysokiej odprawie i wysokich zarobkach warto policzyć, czy przejście na emeryturę na początku roku nie pozwoli zmieścić się w pierwszym progu. Jeśli planujesz przy tym dłuższe zwolnienie lekarskie przed odejściem, przeczytaj też, ile można chorować przed emeryturą.

Kiedy pracodawca powinien wypłacić odprawę emerytalną

Kodeks pracy nie podaje osobnego terminu wypłaty odprawy. Państwowa Inspekcja Pracy, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego (sygn. I PKN 508/97), wskazuje, że odprawa staje się wymagalna w dniu rozwiązania stosunku pracy i najpóźniej wtedy pracodawca powinien ją wypłacić.

PIP zwraca też uwagę na dwie praktyczne kwestie:

• pracodawca nie może uzależniać wypłaty od decyzji ZUS o przyznaniu emerytury – pracownik często składa wniosek dopiero po rozwiązaniu umowy, a na decyzję czeka się tygodniami,
• jeśli okaże się, że pracownik nie nabył prawa do emerytury lub renty, pracodawca może żądać zwrotu wypłaconej odprawy jako świadczenia nienależnego.

W praktyce kadry proszą pracownika o oświadczenie, że spełnia warunki do świadczenia i nie otrzymał wcześniej odprawy emerytalnej ani rentowej. Pracodawca ma też interes w tym, by rozwiązanie umowy wskazywało powód – przejście na emeryturę. Jeśli pracownik wypowiada umowę, warto od razu zaplanować okres wypowiedzenia tak, by koniec pracy zbiegł się z datą złożenia wniosku o emeryturę. Przy odejściu na emeryturę sprawdź też nagrodę jubileuszową – w szkole, samorządzie i służbie cywilnej wypłaca się ją w dniu odejścia, jeśli do jubileuszu brakuje mniej niż 12 miesięcy.

Wskazówka: Odprawa emerytalna nie ma nic wspólnego z trzynastą emeryturą – trzynastkę wypłaca ZUS emerytom w kwietniu, a odprawę jednorazowo pracodawca przy rozwiązaniu umowy. Jeśli w dniu odejścia na koncie nie ma odprawy, poproś kadry o wyjaśnienie na piśmie.

Kiedy traci się prawo do odprawy i co zrobić, gdy pracodawca nie wypłaci

Najczęstszy powód odmowy to wcześniejsza odprawa. Art. 92¹ § 2 KP stanowi: „Pracownik, który otrzymał odprawę, nie może ponownie nabyć do niej prawa”. Chodzi o odprawę emerytalną lub rentową – kto dostał odprawę rentową, przy późniejszej emeryturze drugiej już nie otrzyma. Nie ma przy tym znaczenia, czy wcześniejszą odprawę wypłacił ten sam czy inny pracodawca.

Prawa do odprawy nie traci się natomiast przez:

• tryb rozwiązania umowy – przepis go nie wskazuje, liczy się związek z przejściem na emeryturę lub rentę,
• niepełny etat – wpływa tylko na kwotę,
• krótki staż u pracodawcy – w Kodeksie pracy odprawa nie zależy od stażu,
• brak wniosku – odprawa należy się z mocy prawa.

Jeśli pracodawca nie wypłaci odprawy, pracownik ma kilka kroków do wyboru:

1. pisemne wezwanie do zapłaty z podaniem podstawy (art. 92¹ KP albo przepisu pragmatyki) i terminu,
2. skarga do Państwowej Inspekcji Pracy – inspektor może skontrolować pracodawcę i nakazać wypłatę,
3. pozew do sądu pracy – od spóźnionej odprawy można żądać także odsetek ustawowych za opóźnienie.

Na dochodzenie odprawy jest czas. Art. 291 § 1 KP stanowi: „Roszczenia ze stosunku pracy ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne”. Termin biegnie od dnia rozwiązania umowy.

Najczęstsze pytania

Podsumowanie

Zanim złożysz wypowiedzenie przed emeryturą, sprawdź, jaka ustawa reguluje Twoje zatrudnienie – od tego zależy, czy odprawa wyniesie jedną pensję, czy sześć. W firmie prywatnej zajrzyj do regulaminu wynagradzania, bo może dawać więcej niż Kodeks pracy. W szkole i samorządzie policz staż ze wszystkich umów, a od 2026 roku dołącz zaświadczenie ZUS o latach na zleceniu i działalności. Odprawę policzysz jak ekwiwalent za urlop, a pracodawca powinien ją wypłacić w dniu Twojego odejścia, bez czekania na decyzję ZUS. Odprawa emerytalna należy się raz w życiu, więc warto dopilnować, by była wypłacona w pełnej wysokości – na upomnienie się o nią masz 3 lata.

Źródła:

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, art. 302¹, art. 92¹, art. 291 § 1 (t.j. Dz.U. 2025 poz. 277 z późn. zm.) – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 26 września 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2025 poz. 1423) – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela, art. 87 i art. 91c (t.j. Dz.U. 2026 poz. 515) – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw, art. 1 pkt 17 i art. 19 pkt 2 (Dz.U. 2025 poz. 1160) – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych, art. 38 i art. 43 (t.j. Dz.U. 2024 poz. 1135) – eli.gov.pl
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy, § 2 ust. 1 pkt 7 (t.j. Dz.U. 2017 poz. 927) – eli.gov.pl
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop, § 14–17 (Dz.U. 1997 nr 2 poz. 14 z późn. zm.) – eli.gov.pl
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, § 2 ust. 1 pkt 2 (t.j. Dz.U. 2025 poz. 316) – eli.gov.pl

Stan prawny: październik 2026 r. Wysokość odprawy z art. 92¹ KP i progi z ustawy o pracownikach samorządowych nie zmieniły się w 2026 roku, a progi 2, 3 i 6 pensji w Karcie Nauczyciela obowiązują od 1 stycznia 2026 r. Nowością jest wliczanie do stażu okresów działalności gospodarczej i umów zlecenia (art. 302¹ KP) – u pracodawców spoza sektora finansów publicznych od 1 maja 2026 r.