Zleceniobiorca przynosi zwolnienie lekarskie i w firmie zapada cisza – nikt nie wie, czy trzeba mu cokolwiek zapłacić, czy można rozwiązać umowę i co zrobić z dokumentami. Odpowiedź jest niesymetryczna: po stronie pieniędzy i trwałości umowy zleceniodawca ma niemal pełną swobodę, a po stronie ZUS – twarde terminy i grzywnę, która potrafi przekroczyć wartość całego kontraktu.
Z tego artykułu dowiesz się:
- Dlaczego nie płacisz zleceniobiorcy nic za czas choroby.
- Czy można wypowiedzieć zlecenie osobie na zwolnieniu lekarskim.
- Co mimo wszystko musisz zrobić wobec ZUS i w jakim terminie.
- Ile wynosi kara za niedopełnienie tych obowiązków.
- Czym to się różni od sytuacji pracownika na etacie.
Czego zleceniodawca nie musi
Umowa zlecenia to nie stosunek pracy, więc trzy najczęstsze pytania mają tę samą odpowiedź: nie.
- Wynagrodzenie chorobowe nie przysługuje. Art. 92 Kodeksu pracy dotyczy pracowników i do zlecenia się nie stosuje. Nie ma tu limitu 33 dni ani żadnego świadczenia finansowanego przez zleceniodawcę.
- Za czas choroby nie ma wynagrodzenia z umowy. Art. 744 Kodeksu cywilnego stanowi, że przy zleceniu odpłatnym wynagrodzenie należy się po wykonaniu zlecenia, chyba że co innego wynika z umowy lub przepisów szczególnych. Jeżeli umowa przewiduje stawkę godzinową za faktycznie przepracowane godziny, dni choroby po prostu nie generują wynagrodzenia.
- Nie działa ochrona przed wypowiedzeniem. Art. 41 Kodeksu pracy, który zakazuje wypowiadania umowy w czasie usprawiedliwionej nieobecności, obejmuje umowy o pracę. Zakres tej ochrony i jej wyjątki opisaliśmy przy pytaniu, czy pracodawca może zwolnić pracownika na L4 – przy zleceniu nie ma ona odpowiednika.
Ważne! W razie choroby świadczenie zleceniobiorcy nie znika, tylko zmienia adres: wypłaca je ZUS z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Zasiłek przysługuje jednak tylko wtedy, gdy zleceniobiorca zdążył przystąpić do ubezpieczenia chorobowego i ma za sobą 90 dni wyczekiwania. Zasady przystąpienia i liczenia podstawy rozpisaliśmy w tekście o umowie zlecenia a zasiłku chorobowym.
Wypowiedzenie zlecenia w czasie choroby: art. 746 KC
To pytanie wraca najczęściej i budzi najwięcej wątpliwości, bo intuicja podpowiada analogię do etatu. Kodeks cywilny jest tu jednak zaskakująco prosty.
Art. 746 § 1 stanowi, że dający zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie. Choroba przyjmującego zlecenie nie jest przeszkodą i nie zawiesza tego uprawnienia. Przepis nakłada natomiast trzy obowiązki finansowe:
- zwrot wydatków, które przyjmujący zlecenie poczynił w celu należytego wykonania zlecenia,
- przy zleceniu odpłatnym – część wynagrodzenia odpowiadającą dotychczasowym czynnościom,
- a jeżeli wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu – także naprawienie szkody.
Ostatni punkt jest jedynym realnym hamulcem. Ustawa nie definiuje „ważnego powodu”, ale samo zachorowanie zleceniobiorcy trudno uznać za powód leżący po jego stronie – jeżeli wypowiedzenie jest w praktyce reakcją na zwolnienie, ryzyko sporu o odszkodowanie rośnie.
Uwaga! Art. 746 § 3 zakazuje zrzeczenia się z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów. Klauzula w umowie w rodzaju „strony wyłączają prawo wypowiedzenia” jest w tym zakresie nieważna – i działa to w obie strony, także na korzyść zleceniobiorcy, który chce zakończyć współpracę.
Co zostaje: obowiązki płatnika składek
Swoboda kończy się tam, gdzie zaczyna się ZUS. Osoba świadcząca pracę na podstawie umowy zlecenia podlega ubezpieczeniom społecznym tak samo jak każdy inny ubezpieczony, a wykonawcą tych obowiązków jest zleceniodawca. Zleceniodawca objęty obowiązkiem zgłoszenia jest płatnikiem składek i choroba zleceniobiorcy uruchamia po jego stronie zwykłą ścieżkę dokumentacyjną: zgłoszenie na ZUS ZUA w terminie 7 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania umowy, zaświadczenie płatnika ZUS Z-3a po otrzymaniu e-ZLA, rozliczenie składek za dany miesiąc i wyrejestrowanie po zakończeniu umowy. Rozpisaliśmy tę mechanikę krok po kroku, razem z progiem 20 ubezpieczonych, przy umowie agencyjnej – tu jej nie powtarzamy.
Warto natomiast zapamiętać jedno rozgraniczenie, które w praktyce myli się najczęściej: zleceniodawca nigdy nie wypłaca zasiłku ze swoich środków. Jeżeli zgłasza do ubezpieczenia chorobowego więcej niż 20 osób, wypłaca zasiłek jako płatnik, ale rozlicza go ze składkami wobec ZUS. Poniżej tego progu wypłatę robi ZUS, a rola zleceniodawcy kończy się na dokumentach.
Sankcja: grzywna do 46 000 zł
Tu leży sedno odpowiedzialności zleceniodawcy i liczba, która zaskakuje. Art. 98 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wylicza czyny płatnika składek zagrożone karą grzywny do 46 000 zł.
| Czyn z art. 98 ust. 1 | Typowa sytuacja przy zleceniu |
|---|---|
| pkt 1a – nieopłacenie składek w terminie | składki od wynagrodzenia zleceniobiorcy zapłacone po terminie |
| pkt 2 – niezgłoszenie wymaganych danych albo zgłoszenie nieprawdziwych | brak ZUS ZUA albo zgłoszenie bez wnioskowanego ubezpieczenia chorobowego |
| pkt 4 – niedopełnienie obowiązku wypłacania świadczeń albo wypłata nienależna | płatnik powyżej 20 osób nie wypłaca zasiłku |
| pkt 5 – nieprowadzenie dokumentacji składkowej i świadczeniowej | brak dokumentacji przy kontroli ZUS |
| pkt 6 – nieprzesłanie deklaracji i raportów w terminie | spóźniona deklaracja za miesiąc choroby |
Przykład: Zleceniodawca przyjął zlecenie na trzy miesiące i nie zgłosił zleceniobiorcy do ubezpieczeń, licząc na to, że przy krótkiej umowie nikt nie sprawdzi. Zleceniobiorca zachorował i dowiedział się w ZUS, że nie figuruje jako ubezpieczony. Poza koniecznością zgłoszenia wstecz i zapłaty zaległych składek z odsetkami zleceniodawca odpowiada z art. 98 ust. 1 pkt 2 – a maksymalna grzywna wielokrotnie przekracza wartość całej umowy.
Do sankcji publicznoprawnej dochodzi drugi tor: jeżeli przez brak zgłoszenia zleceniobiorca nie otrzymał zasiłku, którego by nie stracił przy prawidłowym działaniu płatnika, otwiera się droga do dochodzenia naprawienia szkody na zasadach ogólnych.
Etat a zlecenie w czasie choroby – porównanie
| Element | Pracownik na etacie | Zleceniobiorca |
|---|---|---|
| Wynagrodzenie chorobowe od zatrudniającego | tak, 33 dni w roku (14 po 50. r.ż.) | nie ma |
| Podstawa świadczenia | ubezpieczenie obowiązkowe | dobrowolne ubezpieczenie chorobowe |
| Okres wyczekiwania | 30 dni | 90 dni |
| Ochrona przed wypowiedzeniem w czasie L4 | art. 41 KP | brak odpowiednika |
| Wypowiedzenie umowy | okresy wypowiedzenia z KP | w każdym czasie (art. 746 § 1 KC) |
| Obowiązki płatnika wobec ZUS | pełne | pełne, identyczne |
Ostatni wiersz jest tu najważniejszy. Umowa zlecenia daje luźniejszy stosunek prawny, ale nie luźniejsze obowiązki ewidencyjne – to właśnie na tym rozjeżdżają się intuicje i tam wpadają kontrole.
Co zrobić, gdy zgłoszenia zabrakło
Jeżeli choroba ujawniła brak zgłoszenia, sytuację da się jeszcze naprawić, choć nie bezkosztowo. Kolejność działań po stronie zleceniodawcy:
- Zgłosić zleceniobiorcę wstecz, od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania – z ubezpieczeniem chorobowym tylko wtedy, gdy zleceniobiorca faktycznie złożył wcześniej wniosek o objęcie nim.
- Skorygować deklaracje i raporty za wszystkie miesiące objęte umową i opłacić zaległe składki wraz z odsetkami.
- Wystawić i przekazać zaświadczenie płatnika z danymi o podstawie wymiaru, jeżeli zleceniobiorca ubiega się o zasiłek, i nie blokować sprawy w oczekiwaniu na rozstrzygnięcie własnej odpowiedzialności.
Wskazówka: Objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku, nie wcześniej niż od dnia jego złożenia. Zgłoszenie wsteczne nie stworzy więc ochrony chorobowej za okres, w którym wniosku nie było – i to jest ta część szkody, której nie da się już cofnąć.
Najczęstsze pytania
Czy zleceniodawca płaci zleceniobiorcy za czas choroby?
Czy można wypowiedzieć umowę zlecenia osobie na zwolnieniu lekarskim?
Czy w umowie można wyłączyć prawo wypowiedzenia?
Ile wynosi kara za niezgłoszenie zleceniobiorcy do ZUS?
Czy zleceniodawca wypłaca zasiłek chorobowy ze swoich pieniędzy?
Czy zgłoszenie wsteczne naprawi brak ubezpieczenia chorobowego?
Czy zleceniobiorca musi dostarczyć zwolnienie zleceniodawcy?
Czy choroba przerywa bieg umowy zlecenia?
Warto zapamiętać
- Zero wynagrodzenia chorobowego – art. 92 Kodeksu pracy nie dotyczy zlecenia, a art. 744 KC wiąże zapłatę z wykonaniem.
- Wypowiedzenie w każdym czasie – art. 746 § 1 KC, ale ze zwrotem wydatków i zapłatą za dotychczasowe czynności.
- Bez ważnego powodu grozi odszkodowanie – to jedyne realne ograniczenie swobody wypowiedzenia.
- Grzywna do 46 000 zł – art. 98 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, za niezgłoszenie, spóźnione składki i braki w dokumentacji.
- Chorobowego nie da się zgłosić wstecz – objęcie działa najwcześniej od dnia złożenia wniosku przez zleceniobiorcę.
Podsumowanie
Przy zleceniu asymetria jest wyraźna: po stronie umowy zleceniodawca ma niemal pełną swobodę, po stronie ZUS – obowiązki identyczne jak przy etacie i sankcję sięgającą 46 000 zł. Dlatego oszczędność na zgłoszeniu krótkiej umowy jest najgorszym możliwym wyborem: ryzyko ujawnia się dokładnie wtedy, gdy zleceniobiorca zachoruje i pójdzie do ZUS po zasiłek. Jeżeli chcesz zakończyć współpracę z osobą na zwolnieniu, wypowiedz zlecenie z powodem, który da się nazwać i udokumentować niezależnie od choroby. A jeżeli zgłoszenia zabrakło, zrób je od razu i nie licz na to, że ubezpieczenie chorobowe uzupełni się wstecz – ta część szkody jest już nieodwracalna i to ona najczęściej trafia do sądu.
Źródła:
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, art. 744, art. 746 (t.j. Dz.U. 2026 poz. 795) – eli.gov.pl
- Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 36 ust. 4, art. 98 ust. 1 (t.j. Dz.U. 2026 poz. 199) – eli.gov.pl
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, art. 41, art. 92 (t.j. Dz.U. 2025 poz. 277) – eli.gov.pl
Stan prawny: wrzesień 2026 r. Górna granica grzywny z art. 98 ustawy systemowej była podnoszona nowelizacjami, więc przy starszych opracowaniach spotkasz jeszcze kwotę 5000 zł; przed powołaniem się na sankcję sprawdź brzmienie obowiązujące w dniu czynu.
