Umowa agencyjna a ZUS – składki od prowizji, chorobowe i co, gdy agent ma firmę

Agent podpisuje umowę, w której nie ma słowa „zlecenie”, nie ma minimalnej stawki godzinowej i nie ma stałej pensji, tylko prowizja od każdej umowy z klientem. ZUS nie robi z tego żadnej różnicy: w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych umowa agencyjna stoi w jednym szeregu ze zleceniem, z tym samym kodem tytułu i tymi samymi składkami. Różnice zaczynają się dopiero tam, gdzie agent ma własną firmę, gdzie prowizja wpada raz na kwartał albo gdzie umowa milczy o wysokości wynagrodzenia. W każdym z tych miejsc można stracić chorobowe albo zapłacić składki, których płacić nie trzeba.

Umowa agencyjna to nie zlecenie, ale dla ZUS to bez znaczenia

W Kodeksie cywilnym umowa agencyjna ma własny tytuł (art. 758–764⁹). Agent zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, do stałego pośredniczenia przy zawieraniu umów z klientami na rzecz dającego zlecenie przedsiębiorcy albo do zawierania ich w jego imieniu. Jeśli umowa nie mówi nic o wynagrodzeniu, agentowi należy się prowizja, czyli kwota zależna od liczby lub wartości zawartych umów. To inna konstrukcja niż zlecenie z art. 734 i inna niż umowa o świadczenie usług z art. 750.

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie wchodzi w te niuanse. Art. 6 ust. 1 pkt 4 obejmuje obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi „osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług” i wszystkie te osoby nazywa wspólnie zleceniobiorcami. Konsekwencje są identyczne jak przy zleceniu:

• obowiązkowo: ubezpieczenie emerytalne, rentowe, wypadkowe (art. 12 ust. 1) i zdrowotne,
• dobrowolnie, na wniosek agenta: ubezpieczenie chorobowe (art. 11 ust. 2),
• kod tytułu ubezpieczenia w zgłoszeniu: 04 11, ten sam co dla zlecenia,
• okres podlegania: od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania do dnia rozwiązania lub wygaśnięcia umowy (art. 13 pkt 2), bez względu na to, czy w danym miesiącu wpłynęła jakakolwiek prowizja.

Ważne! Kodeks cywilny zakłada, że agent działa „w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa”, więc w założeniu jest przedsiębiorcą. ZUS nie sprawdza jednak wpisu do CEIDG. Jeżeli osoba fizyczna bez firmy wykonuje umowę nazwaną agencyjną, jest dla ZUS zleceniobiorcą i podlega składkom na ogólnych zasadach. To, czy agent ma firmę, decyduje wyłącznie o zbiegu tytułów, o którym mowa niżej.

Porównanie trzech form, w jakich najczęściej pracują agenci i przedstawiciele handlowi:

Agent z własną firmą: kiedy umowa agencyjna znika dla ZUS

Większość agentów ubezpieczeniowych, pośredników kredytowych czy przedstawicieli handlowych ma zarejestrowaną działalność i wystawia dającemu zlecenie faktury. Wtedy pytanie „umowa agencyjna a ZUS” ma krótką odpowiedź: umowa nie jest w ogóle tytułem do ubezpieczeń.

Zasadę tę opisuje poradnik ZUS o zasadach podlegania ubezpieczeniom: jeżeli osoba prowadząca działalność gospodarczą wykonuje w ramach tej działalności umowę zlecenia, o świadczenie usług lub agencyjną, a przedmiot umowy jest taki sam jak przedmiot prowadzonej działalności, podlega ubezpieczeniom społecznym jedynie z tytułu działalności. Warunek dodatkowy: przychód z umowy musi być opodatkowany jako przychód z działalności gospodarczej. Jeśli agent rozlicza prowizję w firmie, dający zlecenie nie zgłasza go do ZUS, nie potrąca składek i nie wystawia zaświadczenia płatnika.

Skutki dla chorobowego są poważne i często niedoceniane:

• chorobowe agent może mieć tylko z firmy, dobrowolnie, po zgłoszeniu i po 90 dniach wyczekiwania,
• podstawą składek nie jest prowizja, lecz kwota zadeklarowana: co najmniej 5652 zł w 2026 r. na pełnych składkach (60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia 9420 zł), 1441,80 zł na składkach preferencyjnych, a maksymalnie 23 550 zł dla składki chorobowej (250% prognozowanego wynagrodzenia),
• od 1 stycznia 2026 r. przedsiębiorca traci prawo do zasiłku, jeżeli w dniu powstania prawa do świadczenia ma zadłużenie składkowe przekraczające 1% minimalnego wynagrodzenia, czyli 48,06 zł, do czasu spłaty; po 6 miesiącach prawo do tego zasiłku przedawnia się (art. 2a ustawy zasiłkowej).

Zasady przystępowania do chorobowego z działalności i pułapki związane z zadłużeniem opisaliśmy w artykule o zasiłku chorobowym przedsiębiorcy, tu ich nie powtarzamy.

Uwaga! Inaczej jest, gdy umowa agencyjna nie mieści się w przedmiocie działalności: informatyk z firmą, który dorabia jako agent ubezpieczeniowy, ma dwa tytuły i zbieg z art. 9 ust. 2a ustawy systemowej. Na pełnych składkach z działalności umowa jest obowiązkowo oskładkowana dopiero wtedy, gdy podstawa z niej (prowizja) sięga 5652 zł miesięcznie. Na składkach preferencyjnych albo w Małym ZUS Plus składki idą z obu tytułów, dopóki prowizja nie osiągnie minimalnego wynagrodzenia 4806 zł. Składka zdrowotna jest w każdym wariancie należna od obu tytułów.

Rozstrzygacz: z czego ZUS weźmie składki od agenta

Wybierz sytuację i wpisz przeciętną miesięczną prowizję brutto. Narzędzie pokazuje, które ubezpieczenia są obowiązkowe, skąd może być chorobowe i ile z prowizji odejdzie na składki finansowane przez agenta.

Umową o świadczenie usług jest też kontrakt menedżerski – dla ZUS menedżer jest zleceniobiorcą.

Prowizja jako podstawa wymiaru składek

Ustawa systemowa przewiduje wprost, że przy umowie agencyjnej podstawą wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe jest przychód, jeżeli odpłatność określono „kwotowo, w kwotowej stawce godzinowej lub akordowej albo prowizyjnie” (art. 18 ust. 3). Składki liczy się więc od prowizji faktycznie wypłaconej lub postawionej do dyspozycji agenta w danym miesiącu. Ta sama kwota jest podstawą składki chorobowej i wypadkowej (art. 20 ust. 1).

Z tego wynikają trzy konsekwencje, których nie ma przy zleceniu ze stałą stawką:

1. Miesiąc bez wypłaty to miesiąc z zerową podstawą. Prowizja staje się wymagalna dopiero z upływem ostatniego dnia miesiąca następującego po kwartale, w którym agent nabył do niej prawo (art. 761³ § 3 Kodeksu cywilnego), więc przy rozliczeniach kwartalnych składki mogą wpadać do ZUS raz na trzy miesiące. Ubezpieczenie trwa mimo to bez przerwy, bo jego okres wyznacza umowa, nie wypłaty.
2. Umowa, która nie określa wynagrodzenia w ustawowy sposób, dostaje podstawę minimalną. Jeżeli zapis brzmi na przykład „wynagrodzenie według zasad ustalanych przez dającego zlecenie”, a nie jako prowizja, stawka czy kwota, podstawą jest kwota zadeklarowana, nie niższa jednak niż minimalne wynagrodzenie, czyli 4806 zł w 2026 r. (art. 18 ust. 7). Dający zlecenie zapłaci wtedy składki także za miesiące, w których agent nic nie zarobił.
3. Nie ma dolnego progu prowizji. Minimalna stawka godzinowa 31,40 zł dotyczy wyłącznie umów z art. 734 i 750 Kodeksu cywilnego, a ustawa o minimalnym wynagrodzeniu ani razu nie wymienia umowy agencyjnej. Agent, który w danym miesiącu nie doprowadził do zawarcia żadnej umowy, nie ma roszczenia o wynagrodzenie za czas pracy.

Przykład: Pan Marcin pośredniczy w sprzedaży polis na umowie agencyjnej i nie ma firmy. Przystąpił do ubezpieczenia chorobowego. W kwietniu wypłacono mu prowizję 9200 zł, w maju nic, w czerwcu 3100 zł. Składki finansowane przez niego: w kwietniu 13,71% × 9200 zł = 1261,32 zł, w maju 0 zł, w czerwcu 425,01 zł. Maj wchodzi jednak do 12-miesięcznej średniej jako miesiąc z zerowym przychodem, co obniży jego podstawę zasiłku.

Składki finansowane przez agenta są takie same jak przy zleceniu: emerytalna 9,76%, rentowa 1,5%, chorobowa 2,45%, łącznie 13,71% prowizji, a do tego zdrowotna 9% od prowizji pomniejszonej o składki społeczne. Wypadkową w całości finansuje dający zlecenie. Roczny limit podstawy składek emerytalnej i rentowej (30-krotność prognozowanego wynagrodzenia) obowiązuje agenta tak samo jak pracownika, ale składki chorobowej i wypadkowej nie ogranicza (art. 20 ust. 2).

Ile wyniesie zasiłek chorobowy agenta

Dobrowolne ubezpieczenie chorobowe agenta działa według tych samych zasad co u zleceniobiorcy: wniosek przez płatnika, składka 2,45%, 90 dni wyczekiwania, zasiłek od pierwszego dnia choroby bez wynagrodzenia chorobowego. Komplet tych reguł, łącznie z wyjątkami od okresu wyczekiwania, znajdziesz w artykule o zasiłku chorobowym na umowie zlecenia. Tu skupiamy się na tym, co przy prowizji działa inaczej niż przy stałej stawce.

Podstawą wymiaru zasiłku jest przeciętny miesięczny przychód za 12 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc zachorowania (art. 48 ust. 1 ustawy zasiłkowej), przy czym przychodem jest podstawa składki chorobowej pomniejszona o 13,71% (art. 3 pkt 4). Komentarz ZUS wyjaśnia, że średnią oblicza się, dzieląc sumę przychodu przez liczbę pełnych kalendarzowych miesięcy ubezpieczenia. Miesiąc, w którym agent pracował, ale prowizja nie wpłynęła, dzieli tę sumę tak samo jak miesiąc z rekordową wypłatą.

Dwie zasady szczególne dla prowizji:

• choroba przed upływem pełnego miesiąca ubezpieczenia: podstawą jest kwota przychodu określona w umowie za ten miesiąc, a jeśli umowa jej nie określa, przeciętny miesięczny przychód innych agentów, z którymi płatnik zawarł takie same lub podobne umowy (art. 49 ust. 1 pkt 2);
• górny limit: podstawa składki chorobowej osób ubezpieczonych dobrowolnie nie może przekroczyć 250% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, w 2026 r. 23 550 zł miesięcznie (art. 20 ust. 3 ustawy systemowej), więc prowizja powyżej tej kwoty nie podnosi już zasiłku.

Nie ma natomiast gwarancji minimalnej podstawy. Ta przysługuje wyłącznie pracownikom, a agent z niską lub nieregularną prowizją dostanie zasiłek dokładnie od tego, co uśredniono.

Przykład: Pani Karolina jest agentką kredytową bez własnej firmy i od dwóch lat ma dobrowolne chorobowe. W 12 miesiącach przed zachorowaniem wypłacono jej łącznie 72 000 zł prowizji, przy czym w dwóch miesiącach nie dostała nic, a w najlepszym 11 000 zł. Przeciętny przychód: 6000 zł, po odjęciu 13,71% podstawa wymiaru 5177,40 zł. Stawka dzienna: 5177,40 zł ÷ 30 × 80% = 138,06 zł. Za 14 dni zwolnienia otrzyma 1932,84 zł brutto. Gdyby te same 72 000 zł zarobiła w 10 miesięcy, a ubezpieczenie trwało od 10 miesięcy, ZUS podzieliłby sumę przez 10 i zasiłek byłby o jedną piątą wyższy.

Wypadek podczas wykonywania umowy agencyjnej

Ubezpieczenie wypadkowe agenta jest obowiązkowe i nie zależy od tego, czy przystąpił do chorobowego. Ustawa wypadkowa wprost uznaje za wypadek przy pracy nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, do którego doszło podczas wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej (art. 3 ust. 3 pkt 6). Agent z własną firmą jest chroniony z tytułu działalności, bo ten sam przepis obejmuje wykonywanie zwykłych czynności związanych z prowadzeniem działalności pozarolniczej (pkt 8).

Skutek jest korzystniejszy niż zwykłe chorobowe: zasiłek z ubezpieczenia wypadkowego wynosi 100% podstawy wymiaru, przysługuje bez okresu wyczekiwania i bez dobrowolnej składki chorobowej. Zasady dokumentowania takiego zdarzenia i różnice wobec zwykłego L4 opisuje artykuł o wypadku przy pracy a zasiłku chorobowym.

Uwaga! Agent-przedsiębiorca traci prawo do świadczeń wypadkowych, jeżeli w dniu wypadku ma zadłużenie składkowe przekraczające 1% minimalnego wynagrodzenia (48,06 zł), do czasu spłaty; jeśli nie ureguluje długu w 6 miesięcy od wypadku, prawo do zasiłku i jednorazowego odszkodowania przedawnia się (art. 6 ust. 2 i 3 ustawy wypadkowej). Agenta bez firmy ten rygor nie dotyczy, bo za składki odpowiada dający zlecenie.

Prowizja po rozwiązaniu umowy agencyjnej i staż pracy

Umowa agencyjna kończy się często wcześniej niż wypłaty z niej. Agent może żądać prowizji od umowy zawartej po rozwiązaniu umowy agencyjnej, jeżeli propozycję od klienta otrzymano przed jej rozwiązaniem albo do zawarcia doszło w przeważającej mierze w wyniku jego działalności w okresie trwania umowy agencyjnej (art. 761¹ Kodeksu cywilnego). Dla ZUS taka prowizja pozostaje przychodem z tytułu, który już ustał: dający zlecenie nalicza od niej składki i rozlicza je w miesiącu wypłaty w raporcie z kodem 30 00, mimo że agent nie jest już zgłoszony.

Drugi skutek, zupełnie nowy, dotyczy stażu pracy. Do okresu zatrudnienia w rozumieniu Kodeksu pracy wlicza się okresy wykonywania umowy agencyjnej, w których agent podlegał ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 302¹ § 2 pkt 2 Kodeksu pracy, dodany ustawą z 26 września 2025 r.). Terminy są dwa: u pracodawców z sektora finansów publicznych przepisy działają od 1 stycznia 2026 r., a u wszystkich pozostałych od 1 maja 2026 r. Wliczony staż przekłada się na wymiar urlopu (26 dni po 10 latach), nagrody jubileuszowe, dodatki stażowe i długość okresu wypowiedzenia u pracodawcy, u którego agent później podejmie etat. Ta sama nowelizacja wlicza do stażu okresy prowadzenia działalności z opłaconymi składkami, więc agent z firmą też na tym korzysta.

Jak to udokumentować:

• okresy umowy agencyjnej potwierdza zaświadczenie ZUS o podleganiu ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (§ 12), a okresy działalności zaświadczenie o opłaceniu składek (§ 11),
• wniosek składa się elektronicznie przez profil w eZUS (art. 302²),
• przy nakładających się okresach, na przykład umowy agencyjnej i etatu w tym samym czasie, wlicza się okres korzystniejszy dla pracownika (§ 10),
• udokumentowane okresy umowy agencyjnej bez podlegania ubezpieczeniom, na przykład studenckie, też się wliczają (§ 3),
• pracownik zatrudniony w dniu, od którego przepisy weszły w życie u jego pracodawcy, ma na udokumentowanie 24 miesiące – u pracodawców prywatnych do 1 maja 2028 r. Okresów niewykazanych w tym terminie pracodawca do stażu nie wliczy.

Ważne! Do stażu wlicza się okres wykonywania umowy, nie okres, za który wpłynęła prowizja. Miesiące z zerową podstawą składek liczą się do stażu tak samo jak miesiące z wysoką prowizją, o ile agent w tym czasie podlegał ubezpieczeniom.

Obowiązki dającego zlecenie jako płatnika

Przy agencie bez firmy dający zlecenie jest płatnikiem składek na takich samych zasadach jak zleceniodawca:

1. Zgłoszenie na formularzu ZUS ZUA z kodem 04 11 w ciągu 7 dni od dnia oznaczonego w umowie jako dzień rozpoczęcia jej wykonywania (art. 36 ust. 4 ustawy systemowej). Jeżeli agent chce chorobowego, składa oświadczenie, a płatnik zaznacza to w zgłoszeniu; objęcie następuje od dnia wskazanego we wniosku, nie wcześniej niż od dnia zgłoszenia.
2. Rozliczenie składek od prowizji wypłaconej w danym miesiącu, także zerowej, w deklaracji za ten miesiąc.
3. Zaświadczenie płatnika składek ZUS Z-3a po otrzymaniu e-ZLA, przekazane do ZUS niezwłocznie, nie później niż w ciągu 7 dni. Płatnik zgłaszający do chorobowego więcej niż 20 osób wypłaca zasiłek sam.
4. Wyrejestrowanie po rozwiązaniu umowy i rozliczenie prowizji wypłaconych po tym dniu z kodem 30 00.

Przy agencie z firmą, którego umowa mieści się w przedmiocie działalności, żaden z tych obowiązków nie powstaje. Dający zlecenie otrzymuje fakturę i nie jest płatnikiem. Zmienia się to dopiero wtedy, gdy ZUS uzna, że działalność jest pozorna, a agent pracuje pod kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez dającego zlecenie i nie ponosi ryzyka gospodarczego. Wtedy umowa wraca do reżimu zlecenia, a składki są należne wstecz. Podobny mechanizm przekwalifikowania opisaliśmy przy umowie o dzieło.

Najczęstsze pytania

Podsumowanie

Zanim podpiszesz umowę agencyjną, ustal trzy rzeczy. Po pierwsze, czy będziesz ją wykonywać w ramach firmy i czy jej przedmiot pokrywa się z Twoim wpisem w CEIDG, bo od tego zależy, czy dający zlecenie w ogóle zgłosi Cię do ZUS. Po drugie, czy umowa określa wynagrodzenie prowizyjnie albo kwotowo, bo ogólnikowy zapis oznacza składki od minimalnego wynagrodzenia także za miesiące bez zarobku. Po trzecie, czy przystępujesz do chorobowego od pierwszego dnia, bo 90 dni wyczekiwania liczy się od zgłoszenia, a nie od podpisania umowy. Nieregularnych prowizji z ostatnich 12 miesięcy nie da się już poprawić w dniu zachorowania, więc jeśli zależy Ci na przewidywalnym zasiłku, negocjuj część wynagrodzenia jako stałą kwotę miesięczną. Umowa agencyjna daje pełną ochronę w ZUS tylko wtedy, gdy ktoś faktycznie odprowadza z niej składki, a przy agencie z firmą tym kimś jest wyłącznie sam agent.

Źródła:

• Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 6 ust. 1 pkt 4 i ust. 4, art. 8 ust. 2a, art. 9 ust. 1, 1a, 2, 2a i 2c, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 2, art. 18 ust. 3, 7 i 8, art. 20, art. 36 ust. 4 (t.j. Dz.U. 2026 poz. 199) – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, art. 2a, art. 3 pkt 4, art. 4, art. 48, art. 48a, art. 49 ust. 1 pkt 2 (t.j. Dz.U. 2026 poz. 854) – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, art. 758, art. 758¹, art. 761, art. 761¹, art. 761³ (t.j. Dz.U. 2026 poz. 795) – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 26 września 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw, art. 1 pkt 2 (art. 302¹ i 302² KP), Dz.U. 2025 poz. 1423 – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, art. 3 ust. 3 pkt 6 i 8, art. 6 ust. 2 i 3 (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1644) – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, art. 1 pkt 1b, art. 8a (t.j. Dz.U. 2024 poz. 1773) – eli.gov.pl
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych – poradnik „Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu oraz ustalania podstawy wymiaru składek” oraz „Komentarz do ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa”: zus.pl
• Serwis Biznes.gov.pl – zbieg tytułów do ubezpieczeń przedsiębiorcy: biznes.gov.pl

Stan prawny: wrzesień 2026 r. Kwoty progowe (4806 zł, 5652 zł, 23 550 zł, 48,06 zł) zmieniają się co roku wraz z minimalnym wynagrodzeniem i prognozowanym przeciętnym wynagrodzeniem; od 1 stycznia 2027 r. wymagają aktualizacji w rozstrzygaczu, kalkulatorze i przykładach.