Zasiłek opiekuńczy na zleceniu i działalności gospodarczej – czy przysługuje?

Zasiłek opiekuńczy kojarzy się głównie z umową o pracę, ale prawo do niego mają także zleceniobiorcy i przedsiębiorcy. Jest jednak jeden warunek, który przesądza o wszystkim: dobrowolne ubezpieczenie chorobowe. W tym artykule wyjaśniamy, kiedy przysługuje zasiłek opiekuńczy dla zleceniobiorcy i osoby prowadzącej działalność gospodarczą, ile wynosi, dlaczego nie obowiązuje tu okres wyczekiwania oraz jakie dokumenty złożyć, aby ZUS wypłacił świadczenie.

Komu przysługuje zasiłek opiekuńczy?

Zasiłek opiekuńczy przysługuje każdemu ubezpieczonemu objętemu ubezpieczeniem chorobowym, który musi osobiście sprawować opiekę nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny. Nie ma znaczenia forma zatrudnienia – liczy się to, czy dana osoba podlega ubezpieczeniu chorobowemu.

I tu pojawia się kluczowa różnica:

• dla pracownika na umowie o pracę ubezpieczenie chorobowe jest obowiązkowe,
• dla zleceniobiorcy i osoby prowadzącej działalność gospodarczą ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne.

Ważne! Bez opłacania składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe zleceniobiorca ani przedsiębiorca nie otrzyma zasiłku opiekuńczego – nawet jeśli spełnia wszystkie pozostałe warunki. To fundament całego uprawnienia.

Zasiłek opiekuńczy na umowie zlecenia

Zleceniobiorca zwykle podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, ale ubezpieczenie chorobowe musi zgłosić dobrowolnie. Robi to za pośrednictwem zleceniodawcy (płatnika składek), który zgłasza go do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego na formularzu ZUS ZUA.

Jeżeli składka chorobowa (2,45% podstawy wymiaru) jest opłacana, zleceniobiorcy przysługuje pełen katalog świadczeń: zasiłek chorobowy, opiekuńczy, macierzyński oraz świadczenie rehabilitacyjne. Zasiłek opiekuńczy dla zleceniobiorcy przysługuje na tych samych zasadach co dla pracownika – z tytułu opieki nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny.

Uwaga! Student do 26. roku życia wykonujący umowę zlecenia nie podlega ubezpieczeniom społecznym, w tym chorobowemu – dlatego w jego przypadku zasiłek opiekuńczy nie przysługuje.

Zasiłek opiekuńczy a działalność gospodarcza

Osoba prowadząca działalność gospodarczą również przystępuje do ubezpieczenia chorobowego dobrowolnie. Jeśli opłaca składkę chorobową, przysługuje jej prawo do zasiłku opiekuńczego na takich samych zasadach jak innym ubezpieczonym.

Warunkiem jest, aby przedsiębiorca:

• podlegał dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie sprawowania opieki,
• terminowo opłacał składki za dany miesiąc,
• osobiście sprawował opiekę nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny (przy dorosłych – we wspólnym gospodarstwie domowym),
• nie miał innego domownika mogącego zapewnić opiekę (nie dotyczy opieki nad dzieckiem do 2 lat).

Brak okresu wyczekiwania – ważna zaleta

To jedna z najważniejszych informacji dla zleceniobiorców i przedsiębiorców. W przypadku zasiłku chorobowego osoby objęte dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym muszą odczekać 90 dni nieprzerwanego ubezpieczenia (tzw. okres wyczekiwania), zanim nabędą do niego prawo.

Ważne! Zasiłek opiekuńczy nie jest objęty okresem wyczekiwania. Przysługuje od pierwszego dnia objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym – niezależnie od tego, jak długo trwa ubezpieczenie. To istotna różnica w porównaniu z zasiłkiem chorobowym.

Wysokość zasiłku opiekuńczego i podstawa wymiaru

Zasiłek opiekuńczy wynosi 80% podstawy wymiaru, za każdy dzień sprawowania opieki (1/30 kwoty miesięcznej za dzień). Sposób ustalenia podstawy wymiaru zależy od tytułu ubezpieczenia:

• dla zleceniobiorcy – to przeciętny miesięczny przychód (podstawa wymiaru składek) z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc opieki, pomniejszony o 13,71%,
• dla przedsiębiorcy – to przeciętna miesięczna zadeklarowana podstawa wymiaru składek z 12 miesięcy, również pomniejszona o 13,71%.

Przykład: Jeśli przedsiębiorca deklarował podstawę składek 5 200 zł miesięcznie, podstawa wymiaru zasiłku po odliczeniu 13,71% wynosi ok. 4 487,08 zł. Zasiłek opiekuńczy to 80% tej kwoty, czyli ok. 3 589,66 zł miesięcznie – a za jeden dzień opieki ok. 119,66 zł (1/30).

Ile dni zasiłku przysługuje?

Limity dni są identyczne jak dla pracowników i zależą od tego, kim jest osoba objęta opieką:

• 60 dni w roku kalendarzowym – opieka nad chorym dzieckiem do lat 14 (lub zdrowym dzieckiem do lat 8 w szczególnych sytuacjach),
• 30 dni – opieka nad chorym dzieckiem niepełnosprawnym w wieku 14–18 lat,
• 14 dni – opieka nad innym chorym członkiem rodziny lub dzieckiem powyżej 14 lat.

Łącznie zasiłek opiekuńczy nie może przekroczyć 60 dni w roku kalendarzowym, niezależnie od liczby dzieci i osób uprawnionych. Szczegółowo zasady liczenia dni opisaliśmy w poradniku limit dni zasiłku opiekuńczego.

Zasiłek opiekuńczy po porodzie – szczególny przypadek

Ubezpieczony ojciec dziecka lub inny ubezpieczony członek rodziny (także zleceniobiorca czy przedsiębiorca) może otrzymać zasiłek opiekuńczy w wymiarze do 8 tygodni po porodzie, jeżeli matka dziecka pobierająca zasiłek macierzyński w tym okresie:

• przebywa w szpitalu lub innym zakładzie leczniczym i jej stan zdrowia uniemożliwia sprawowanie opieki, albo
• ma orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, albo
• porzuciła dziecko.

Ten szczególny zasiłek opiekuńczy jest przyznawany poza ogólnym rocznym limitem 60 dni.

Niezbędne dokumenty i kto wypłaca zasiłek

Aby uzyskać zasiłek opiekuńczy, potrzebujesz:

1. Zaświadczenia lekarskiego e-ZLA (ZUS ZLA) – przy opiece nad chorym dzieckiem lub chorym członkiem rodziny.
2. Wniosku o zasiłek opiekuńczy – druk Z-15A (opieka nad dzieckiem) lub Z-15B (opieka nad innym chorym członkiem rodziny).
3. Zaświadczenia płatnika składek:
   • Z-3a – dla zleceniobiorcy (ubezpieczonego niebędącego pracownikiem),
   • Z-3b – dla osoby prowadzącej działalność gospodarczą oraz osoby współpracującej.

Zasiłek opiekuńczy dla przedsiębiorcy wypłaca zawsze ZUS. W przypadku zleceniobiorcy zasiłek również wypłaca ZUS, chyba że zleceniodawca zgłasza do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 osób – wtedy jako płatnik wypłaca go samodzielnie. Wniosek najwygodniej złożyć elektronicznie przez PUE ZUS.

Zasiłek opiekuńczy a składki ZUS

Za dni, w których przedsiębiorca pobiera zasiłek opiekuńczy, nie opłaca składek na ubezpieczenia społeczne – proporcjonalnie obniża podstawę ich wymiaru za te dni. Składkę zdrowotną opłaca natomiast w pełnej, niepomniejszonej wysokości.

Uwaga! Jeśli przedsiębiorca nie opłaci składki chorobowej za dany miesiąc lub zrobi to nieprawidłowo, może stracić prawo do zasiłku za okres, w którym nie był objęty ubezpieczeniem. Dlatego terminowe opłacanie składek jest tu kluczowe.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Podsumowanie

Zleceniobiorcy i przedsiębiorcy mają takie samo prawo do zasiłku opiekuńczego jak pracownicy – warunkiem jest jednak dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i opłacana składka. Duży plus dla tej grupy to brak okresu wyczekiwania: zasiłek opiekuńczy przysługuje od razu. Jeśli prowadzisz działalność lub pracujesz na zleceniu, upewnij się, że jesteś zgłoszony do ubezpieczenia chorobowego, zanim zajdzie potrzeba opieki. Masz pytania dotyczące swojej sytuacji? Napisz w komentarzu lub zajrzyj do powiązanych artykułów poniżej.

Źródła:

• Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa – art. 4, art. 32–35 oraz art. 32a
• Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – dobrowolne ubezpieczenie chorobowe
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) – zasiłek opiekuńczy: prawo do zasiłku i okres przysługiwania
• ZUS: Wzory formularzy – zasiłki (druki Z-15A, Z-15B, Z-3a, Z-3b)

Stan prawny: lipiec 2026 r. Wysokość składek i podstawy wymiaru należy zweryfikować z aktualnymi danymi ZUS.