Urlop opiekuńczy 5 dni i zwolnienie z powodu siły wyższej

Oba uprawnienia weszły do Kodeksu pracy w 2023 roku razem z dyrektywą work-life balance i oba dotyczą sytuacji rodzinnych – dlatego są nagminnie mylone. Różnią się jednak wszystkim, co ma znaczenie: wymiarem, wynagrodzeniem, terminem wniosku i sytuacją, w której można z nich skorzystać. Porządkujemy to raz a dobrze.

Urlop opiekuńczy – 5 dni, bezpłatny

Podstawa to art. 173¹ Kodeksu pracy. Pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego 5 dni urlopu opiekuńczego w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie, która wymaga jej z poważnych względów medycznych.

Opieką można objąć:

• członka rodziny – syna, córkę, matkę, ojca lub małżonka,
• osobę zamieszkującą w tym samym gospodarstwie domowym, nawet niespokrewnioną.

Ten drugi punkt jest istotny i mało znany – uprawnienie nie ogranicza się do najbliższej rodziny.

Urlop jest bezpłatny. Za czas jego trwania nie przysługuje wynagrodzenie ani żadne świadczenie z ZUS. Wlicza się natomiast do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Wniosek składa się w postaci papierowej lub elektronicznej, najpóźniej dzień przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Powinien wskazywać imię i nazwisko osoby wymagającej opieki, przyczynę oraz – w przypadku członka rodziny – stopień pokrewieństwa.

Ważne! Urlop udziela się w dni, które są dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy. Pięć dni oznacza więc pięć dni roboczych, a nie kalendarzowych.

Siła wyższa – 2 dni albo 16 godzin, za połowę wynagrodzenia

Podstawa to art. 148¹ Kodeksu pracy. Pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 2 dni albo 16 godzin – z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli niezbędna jest natychmiastowa obecność pracownika.

Kluczowe różnice wobec urlopu opiekuńczego:

• Jest częściowo płatne. Za czas zwolnienia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia.
• Wniosek można złożyć w dniu korzystania. Pracodawca ma obowiązek udzielić zwolnienia na wniosek zgłoszony najpóźniej w dniu, w którym pracownik z niego korzysta. To odpowiedź na sytuacje nagłe, których nie da się zaplanować.
• Wybierasz wymiar raz w roku. O sposobie wykorzystania – dni czy godziny – decyduje pracownik w pierwszym wniosku złożonym w danym roku kalendarzowym. Wybór wiąże na cały rok.

Czym to się różni od zasiłku opiekuńczego

To najczęstsze nieporozumienie. Zasiłek opiekuńczy z ZUS to zupełnie inna instytucja: wypłacany w wysokości 80% podstawy wymiaru, na podstawie zwolnienia lekarskiego i wniosku Z-15A lub Z-15B, z własnymi limitami dni w roku.

Uprawnienia z Kodeksu pracy opisane wyżej są niezależne od zasiłku i nie wliczają się do jego limitów. Można więc w tym samym roku skorzystać zarówno z zasiłku opiekuńczego, jak i z urlopu opiekuńczego czy zwolnienia z powodu siły wyższej – o ile spełnione są przesłanki każdego z nich. Więcej o samym zasiłku piszemy w artykule o zasiłku opiekuńczym na dziecko.

Czy niewykorzystane dni przechodzą na kolejny rok

Nie. Oba uprawnienia przysługują w ciągu roku kalendarzowego i nie przechodzą na rok następny. Niewykorzystane dni po prostu przepadają 31 grudnia – nie ma też za nie ekwiwalentu pieniężnego.

Przykład: Pani Ewa w marcu wykorzystała 2 dni urlopu opiekuńczego przy chorobie matki, a we wrześniu 8 godzin zwolnienia z powodu siły wyższej po wypadku syna. Do końca roku zostają jej 3 dni urlopu opiekuńczego i 8 godzin zwolnienia – bo w pierwszym wniosku wybrała rozliczenie godzinowe.

Najczęstsze błędy

• Mylenie z zasiłkiem opiekuńczym. To trzy różne instytucje o różnych limitach i różnych wypłatach.
• Zakładanie, że urlop opiekuńczy jest płatny. Jest bezpłatny – warto uwzględnić to w planowaniu domowego budżetu.
• Spóźniony wniosek o urlop opiekuńczy. Termin to dzień przed rozpoczęciem; przy sytuacjach nagłych właściwsze jest zwolnienie z powodu siły wyższej.
• Zakładanie, że wymiar siły wyższej można zmienić w trakcie roku. Wybór dni albo godzin wiąże na cały rok kalendarzowy.

Najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie

Najprostszy sposób, żeby ich nie mylić: urlop opiekuńczy planujesz, a siłę wyższą zgłaszasz w biegu. Pierwszy daje więcej dni, ale nic za nie nie dostaniesz; druga daje mniej czasu, za to połowę wynagrodzenia i możliwość zgłoszenia w tym samym dniu. Oba są niezależne od zasiłku opiekuńczego z ZUS, więc w jednym roku możesz korzystać ze wszystkich trzech. Masz pytania o swoją sytuację? Zajrzyj do powiązanych artykułów poniżej.

Źródła:

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, art. 148¹ i 173¹ – eli.gov.pl
• Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa – eli.gov.pl
• Państwowa Inspekcja Pracy – uprawnienia związane z rodzicielstwem i opieką: pip.gov.pl
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych – zasiłek opiekuńczy: zus.pl

Stan prawny: lipiec 2026 r. Zasady udzielania obu uprawnień może doprecyzowywać regulamin pracy albo układ zbiorowy obowiązujący u pracodawcy.