Kontrola ZUS na L4 – nowe zasady od 2026 roku. Co musisz wiedzieć, żeby nie stracić zasiłku?

Od 13 kwietnia 2026 r. obowiązują znowelizowane przepisy dotyczące kontroli zwolnień lekarskich. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zyskał nowe, precyzyjnie opisane w ustawie narzędzia weryfikacji osób przebywających na L4. Zmiany dotyczą zarówno zakresu kontroli, jak i uprawnień kontrolerów – i mogą kosztować Cię zasiłek za cały okres zwolnienia. W tym artykule tłumaczymy krok po kroku, jak wygląda kontrola ZUS na L4 po zmianach, czego nie wolno robić na chorobowym i jak się do kontroli przygotować.

Podstawa prawna – co zmieniła nowelizacja?

Zmiany wprowadza ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2026 r. poz. 26), podpisana przez Prezydenta 7 stycznia 2026 r. (druk sejmowy nr 1856).

Nowelizacja zmienia przede wszystkim przepisy dwóch kluczowych aktów:

• Ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – w zakresie uprawnień kontrolnych ZUS i procedur orzeczniczych.
• Ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tzw. ustawy zasiłkowej) – w szczególności art. 17 (utrata prawa do zasiłku) oraz nowe art. 68 i 68a (zakres i zasady kontroli).

Ważne! Reforma wchodzi w życie etapami – nie wszystkie przepisy obowiązują od tego samego dnia. Sprawdź poniższy harmonogram.

Harmonogram zmian – trzy etapy reformy L4

Ustawa przewiduje trzy główne terminy wejścia w życie przepisów:

I etap – od 27 stycznia 2026 r.

• Doprecyzowane zasady kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy.
• ZUS zyskuje uprawnienie do żądania wyjaśnień od ubezpieczonego.
• Możliwość udostępniania dokumentacji samorządowi lekarskiemu.
• Zmiana trybu odwoławczego – zamiast ministra, wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy rozpoznaje Prezes ZUS.

II etap – od 13 kwietnia 2026 r.

• Nowe definicje ustawowe: praca zarobkowa, czynności incydentalne, aktywność niezgodna z celem zwolnienia.
• Rozszerzone uprawnienia kontrolerów (legitymowanie, wstęp na teren nieruchomości).
• Kontrola obejmuje również zwolnienia na opiekę nad dzieckiem i chorym członkiem rodziny.
• Nowe zasady sporządzania protokołu z kontroli.
• Pracodawcy zatrudniający mniej niż 20 osób zyskują możliwość samodzielnego przeprowadzania kontroli.

III etap – od 1 stycznia 2027 r.

• Możliwość korzystania ze zwolnienia lekarskiego u jednego pracodawcy przy jednoczesnym wykonywaniu pracy u innego (jeśli stan zdrowia na to pozwala i lekarz nie wystawił L4 dla tego tytułu ubezpieczenia).

Na czym polega kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnienia lekarskiego?

Kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy polega na sprawdzeniu, czy osoba ubezpieczona wykorzystuje zwolnienie lekarskie zgodnie z jego celem, czyli czy faktycznie odpoczywa, leczy się i wraca do zdrowia.

Zgodnie z art. 68 ust. 1–1e ustawy zasiłkowej (w brzmieniu od 13 kwietnia 2026 r.) kontrola obejmuje:

• zwolnienia z powodu niezdolności do pracy (zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne, wynagrodzenie chorobowe z art. 92 Kodeksu pracy),
• zwolnienia z tytułu opieki nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny (zasiłek opiekuńczy).

Kontrola może zostać przeprowadzona w każdym momencie trwania zwolnienia – nawet pierwszego dnia. Może odbyć się w miejscu zamieszkania, czasowego pobytu, a w uzasadnionych przypadkach – w innym miejscu wskazanym przez ZUS.

Uwaga! Kontrola może być przeprowadzona zarówno z urzędu, jak i na wniosek pracodawcy.

Kto przeprowadza kontrolę – ZUS czy pracodawca?

Uprawnione do kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień są dwa podmioty:

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – kontroluje zarówno ubezpieczonych czynnych, jak i osoby po ustaniu tytułu do ubezpieczenia chorobowego (np. po rozwiązaniu umowy o pracę), które nadal pobierają świadczenia.

Pracodawca (płatnik składek) – dotychczas tylko pracodawcy zatrudniający powyżej 20 osób mogli samodzielnie przeprowadzać kontrole. Od 13 kwietnia 2026 r. uprawnienie to przysługuje również mniejszym firmom.

W przypadku wątpliwości, czy zwolnienie było wykorzystywane niezgodnie z jego celem, sprawę rozstrzyga właściwa jednostka organizacyjna ZUS.

Ważne dla pracodawców! Jeśli przeprowadzasz kontrolę jako płatnik składek, zadbaj o odpowiednie przeszkolenie osób wykonujących czynności kontrolne – nie mogą one wykraczać poza zakres przysługujących uprawnień.

Uprawnienia kontrolera ZUS od kwietnia 2026

Od 13 kwietnia 2026 r. kontrolerzy ZUS (oraz uprawnieni przedstawiciele pracodawcy) mają prawo do:

• Legitymowania osoby kontrolowanej w celu ustalenia tożsamości – ubezpieczony ma obowiązek okazać dokument tożsamości.
• Wstępu do miejsca kontroli – oznacza to prawo wejścia na teren nieruchomości, w tym do miejsca zamieszkania lub prowadzenia działalności.
• Odbierania informacji od osoby kontrolowanej, her pracodawcy oraz lekarza prowadzącego.
• Żądania wyjaśnień dotyczących okoliczności korzystania ze zwolnienia – w tym informacji o miejscu pobytu i podejmowanych aktywnościach.

Uwaga! Brak współpracy z kontrolerem – np. odmowa okazania dokumentu tożsamości, odmowa złożenia wyjaśnień lub niestawienie się na wezwanie – może zostać potraktowany jako uniemożliwienie przeprowadzenia kontroli i skutkować wstrzymaniem wypłaty zasiłku.

Praca zarobkowa a czynności incydentalne – nowa definicja

To jedna z najważniejszych zmian w nowelizacji. Dotychczas każda aktywność zawodowa – nawet trwająca kilka minut – mogła skutkować utratą zasiłku. Od 13 kwietnia 2026 r. ustawa wprowadza jasne rozróżnienie.

Praca zarobkowa (zakazana na L4)

Zgodnie z nowym art. 17 ust. 1a ustawy zasiłkowej: pracą zarobkową jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania. Nie ma znaczenia, czy chodzi o umowę o pracę, zlecenie, działalność gospodarczą, kontrakt menedżerski czy inną formę współpracy.

Czynności incydentalne (dopuszczalne)

Ustawa wyłącza z definicji pracy zarobkowej tzw. czynności incydentalne, czyli jednorazowe, sporadyczne działania, których podjęcia w okresie zwolnienia wymagają istotne okoliczności. Przykłady:

• Podpisanie pilnego dokumentu urzędowego, którego nie da się przełożyć.
• Opłacenie rachunków firmowych, by uniknąć poważnych konsekwencji (np. odcięcia mediów w firmie).
• Wysłanie jednej, kluczowej faktury, gdy nikt inny nie może tego zrobić.

Ważne! Polecenie pracodawcy nie jest istotną okolicznością uzasadniającą czynność incydentalną. Jeśli szef każe Ci „tylko wysłać jednego maila” – a Ty to zrobisz – możesz stracić prawo do zasiłku. Systematyczne odpisywanie na wiadomości, logowanie do systemów czy „krótkie konsultacje” nie mają charakteru incydentalnego.

Aktywność niezgodna z celem zwolnienia – co to oznacza? 

Nowy art. 17 ust. 1b ustawy zasiłkowej definiuje aktywność niezgodna z celem zwolnienia jako wszelkie działania, które utrudniają lub wydłużają proces leczenia albo rekonwalescencji.

Co jest dozwolone?

Ustawa dopuszcza wykonywanie w czasie L4 zwykłych czynności dnia codziennego, takich jak:

• wyjście do apteki,
• wizyta lekarska lub na badaniach kontrolnych,
• zakup podstawowych artykułów spożywczych,
• spacer (przy zwolnieniu „chodzonym”),
• wyprowadzenie psa.

Te czynności nie powinny być podstawą do odebrania zasiłku, o ile nie stoją w sprzeczności z zaleceniami lekarza.

Co jest zabronione?

Przykłady aktywności, które mogą zostać uznane za niezgodne z celem zwolnienia:

• Remont mieszkania lub prace budowlane.
• Intensywne ćwiczenia fizyczne lub sport wyczynowy.
• Wyjazd na urlop zagraniczny (np. zdjęcia na stoku narciarskim).
• Udział w imprezach masowych.
• Dźwiganie ciężkich przedmiotów przy zwolnieniu z powodu kręgosłupa.

Uwaga! ZUS korzysta z narzędzi do monitorowania aktywności w mediach społecznościowych. Publikacja zdjęcia z „rekonwalescencji” w miejscu niezgodnym z celem zwolnienia to szybka droga do utraty zasiłku.

Kiedy stracisz prawo do zasiłku chorobowego?

Zgodnie z art. 17 ustawy zasiłkowej tracisz prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia (nie tylko za dzień naruszenia), jeśli w czasie L4:

1. Wykonujesz pracę zarobkową – każdą czynność o charakterze dochodowym, niezależnie od formy prawnej (z wyjątkiem czynności incydentalnych).
2. Wykorzystujesz zwolnienie niezgodnie z jego celem – podejmujesz aktywność utrudniającą lub wydłużającą proces leczenia.

Sankcja jest surowa i dotyczy całego okresu zwolnienia, a nie jedynie dnia, w którym doszło do naruszenia.

Ważne! W 2026 r. praca na jednym etacie przy jednoczesnym L4 na drugim etacie nadal oznacza utratę zasiłku. Przepisy dopuszczające takie rozwiązanie wejdą w życie dopiero 1 stycznia 2027 r.

Kontrola zwolnień na opiekę nad dzieckiem i członkiem rodziny

Nowelizacja jednoznacznie rozszerza kontrole na zwolnienia wystawiane z tytułu opieki nad chorym dzieckiem lub innym chorym członkiem rodziny. Wcześniej przepisy były w tym zakresie niejasne, co prowadziło do niespójnych interpretacji.

Od 27 stycznia 2026 r. ZUS ma pełne prawo kontrolować te zwolnienia w identyczny sposób jak „zwykłe” L4. Kontrola obejmuje weryfikację, czy:

• ubezpieczony faktycznie sprawuje opiekę,
• jest on osobą, która realnie musi tę opiekę zapewnić (czy w domu nie ma innego domownika zdolnego do opieki),
• w czasie opieki nie jest wykonywana praca zarobkowa.

Protokół z kontroli i prawo do zastrzeżeń

Każda kontrola kończy się sporządzeniem protokołu, w którym opisywane są ustalenia dokonane podczas czynności kontrolnych. Nowe przepisy szczegółowo regulują procedurę:

• Protokół zawiera opis przebiegu kontroli i dokonanych ustaleń.
• Osoba kontrolowana ma prawo złożyć zastrzeżenia do ustaleń zawartych w protokole w terminie 7 dni.
• Nowe wzory protokołów zostały określone w rozporządzeniu wykonawczym i mają na celu ujednolicenie sposobu dokumentowania kontroli.

Algorytmy ZUS – kto trafi na listę do kontroli?

ZUS od stycznia 2026 r. korzysta z zaawansowanych systemów analitycznych wspierających typowanie osób do kontroli. Nie jest to już losowa weryfikacja – system analizuje tysiące danych jednocześnie i automatycznie flaguje podejrzane zwolnienia.

Na listę do kontroli mogą trafić osoby, które:

• korzystają z częstych, krótkich zwolnień od różnych lekarzy,
• regularnie chorują w okolicach weekendów i świąt,
• otrzymały e-ZLA od lekarza wystawiającego nietypowo dużą liczbę zwolnień,
• prowadzą aktywność w mediach społecznościowych niezgodną z deklarowanym stanem zdrowia,
• pobrały e-ZLA przez „automatyczne” systemy internetowe.

Przykład z życia

Przykład: Pan Tomasz pracuje na etacie i jednocześnie prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą. 5 maja 2026 r. otrzymuje e-ZLA na 14 dni z powodu urazu kręgosłupa. W trakcie zwolnienia – na prośbę stałego klienta – wystawia dwie faktury i wysyła je mailem.

Kontrola ZUS ustala, że pan Tomasz wykonywał czynności o charakterze zarobkowym w ramach działalności gospodarczej. Mimo że czynność trwała kilkanaście minut, ZUS uznaje ją za pracę zarobkową (nie za czynność incydentalną, ponieważ nie zachodziły „istotne okoliczności” – nie groziła żadna nagła strata, a fakturę mógł wystawić po powrocie do zdrowia).

Konsekwencja: Pan Tomasz traci prawo do zasiłku chorobowego za cały 14-dniowy okres zwolnienia.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Źródła:

• Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych
• Ustawa o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego (ZUS)
• Oficjalny portal ZUS

Artykuł zaktualizowany: maj 2026 r. Informacje przedstawione w artykule mają charakter informacyjny i nie stanowią porady prawnej.